کتیبه بهنوشتهای اطلاق میشود که بر روی سنگ، در حاشیه سردر ساختمانها؛ یا گوشههای پارچههای خاص نظیر پرده، سفره، و بیرق؛ و یا بر صفحههای کتاب نگارش مییابد (:1 ج 11، ذیل "کتیبه").
سنگنبشتههای (کتیبههای) یافت شده در مصر و بینالنهرین و مواردی مانند آن به هزاره چهارم پیش از میلاد برمیگردد. این کتیبهها بیشتر فرمان شاهان و فرمانروایان و توصیف وقایع و تاریخ جنگها بودهاند (:5 37-38).
از کتیبههای مهم دوران باستان در ایران و نواحی اطراف آن یکی کتیبه آشور بانیپال در ذکر فتح شهر شوش و وقایع پس از آن (:10 8)، و دیگر کتیبههای دوگانه داریوش هخامنشی در بیستون به زبانهای پارسی قدیم و عیلامی بابلی است، که یکی به کتیبه بزرگ و دیگری به کتیبه کوچک موسوم است.
از شاهان هخامنشی کتیبههای متعددی در تختجمشید، شوش، نقش رستم، و همدان برجای مانده است (:1 ج 11، ذیل "کتیبه"). کتیبه داریوش اول در شوش را فرانسویان کشف کردند. این کتیبه مفصلتر از کتیبه بیستون و نقش رستم (از کتیبههای دیگر این شاه و شاهان دیگر هخامنشی) است. در نقش رستم، محلی در 4 کیلومتری تختجمشید، چهار مقبره از شاهان هخامنشی بهصورت مغاکهایی بر سینه کوهی از سنگ یکپارچه برجای مانده است. در این مکان کتبیههایی درباره جنگها و فتوحات داریوش و خشایارشاه وجود دارد (:2 ج 3، ص 369-372). در همدان نیز کتیبهای از داریوش در کوه الوند به زبان پارسی، عیلامی، و آشوری نگارش یافته است. محتوای آن وصف اهورامزدا و کمکهای او و ذکر وقایع سلطنت داریوش است. کتیبهای از خشایارشاه نیز در همان مکان با وصف اهورامزدا و ذکر سلطنت او وجود دارد. کتیبه دیگر از اردشیر دوم برپایه ستونی به سه زبان مذکور است که هماکنون در موزه بریتانیا قرار دارد. مضمون این کتیبه وصف اجداد اردشیر دوم و تالاری است که او بنا نهاده است (:1 ج 11، ذیل "کتیبه").
کتیبه و کتیبهنگاری در اسلام. کتیبهنگاری در بناهای یادبود، مقبرهها، مساجد، مدارس علمیه، بقعهها، عمارات باشکوه، ستونها، و جاهای مناسب دیگر بهکار میرفته است و به این ترتیب در این مکانها آثار ارزشمندی از هنر خوشنویسی و کتیبهنگاری به اشکال عمودی یا افقی خلق شده و به یادگار مانده است. تجزیه و تحلیل این آثار از منظرهای گوناگونِ هنری و موضوعی میتواند دریچههایی فراسوی تاریخ، تمدن، و فرهنگ اسلامی بر دیدگان پژوهندگان معاصر بگشاید (:13 68-69).
دو عامل مهم موجب رشد و ترقی خوشنویسی* زیر سایه اسلام شد. یکی اینکه چون مسلمانان معتقد بودند آیات قرآن از نظر ظاهر و باطن، الهی و معجزه است پس به کتابت آیات در درون و بیرون بناهای اسلامی همت گماردند. دیگر آنکه، نگارش نسخ خطی عربی و فارسی ــ با تحول در سبک نگارش اشکال و اعجام آنها در سیر ایام ــ باعث شد که خوشنویسی این زبانها جزء لاینفک هنرهای تزیینی آنان شود (:12 56-57؛ :13 43؛ 14).
انواع مختلف خطوط شامل کوفی، نسخ، ثلث، طغری، ریحان، محقق، نستعلیق، و جز آن در کتیبهنگاریهای اسلامی از صدر اسلام تاکنون مورد استفاده قرار گرفتهاند (:12 8-9؛ :13 44-47؛ 14). از میان خطوط یاد شده، خط ثلث به سبب دور و تموج آن و نیز به جهت حرکات نرم قلم، درشتی و برجستگی حروف، و قابلیت تزیین و ایجاد نقش و نگار در کتیبهنویسی بیشتر مورد استفاده قرار گرفته است. مضمون کتیبهها در بناهای ایران شامل آیات قرآن، احادیث نبوی، شعر، ماده تاریخ، تاریخ بناها یا نام بنیانگذارانشان، و مواردی جز آن است (:11 98).
برخی آثار بهجای مانده کتیبهها عبارتند از: مناره جَرâ قورغان در ازبکستان؛ مقبره خواجه احمد یسوی در ترکستان (هر دو به خط کوفی ساده)؛ مناره مسجد محمد (سنیق قلعه) در باکو، مقبره یوسف ابن قصیر در نخجوان، سردر مدرسه الغ بیک در بخارا (به خط کوفی معقلی)؛ سردر مقبره بیان قلیخان در بخارا، مقبره حکیم ترمذی در ترمذ، سردر مقبره شیرینبیگآغا در سمرقند، مجموعه قصر شروانشاهان در باکو و مناره مسجد جامع همین شهر (به خط ثلث). تاریخ پیدایش همه موارد بین قرن دوازدهم تا پانزدهم میلادی است (:11 94-95).
کتیبهنگاری خطوط گوناگون از جمله کوفی و ثلث و نستعلیق در بناها و مساجد ایران از زمان تیموریان و صفویان در اصفهان و خراسان و نقاط دیگر رونق داشته است. امروزه هم طراحی این خطوط بین کاشیکاران و خطاطان متداول است.
از مشهورترین کتیبهنگاران ایرانی و سایر کشورهای اسلامی در سدههای گذشته میتوان از ارغون بن عبدالله کاملی (قرن 8ق.) نام برد. از آثار او کتیبه دو مدرسه در بغداد است که بهقلم ریحان نوشته شدهاند. دیگر مبارک شاه بن قطب تبریزی (قرن 7ق.) است. احمد بن سهروردی (قرن 8ق.) نیز کتیبههایی بهقلم ثلث در بغداد نگاشته است (:3 318). عبدالله صیرفی (قرن 8ق.) کتیبه عمارت استاد و شاگرد را در تبریز تحریر کرده است. بایسنغر میرزا* (799-837ق.)، نیز کتیبه پیشطاق مسجد گوهرشاد در مشهد را بهقلم ثلث نگاشته است. دیگر کمالالدین حسین حافظ هروی (قرن 10ق.) است که کتیبه سه دانگ ثلث در مسجد جامع اصفهان کار اوست. علیرضا عباسی تبریزی (متوفی 1038ق.)، کتیبههای سردر عالیقاپوی قزوین، سردر ورودی مسجد شاه اصفهان، دو کتیبه در ایوانهای عباسی ضلع غربی و شرقی صحن کهنه آستانه رضوی، کتیبه گلوی گنبد خواجه ربیع، و آثاری دیگر را با قلمهای ثلث و نستعلیق ممتاز نگاشته است (:3 316، 350).
از کتیبهنویسان معاصر ایرانی و سایر کشورهای اسلامی میتوان از عبدالحمید ملکالکلامی (امیرالکّتاب) نام برد. از آثار وی یکی کتیبه آرامگاه حافظ شیرازی و دیگری کتیبه حجاری شده موزه ایران باستان به خط ثلث است (:3 369).
احمد زنجانی معصومی کتیبه آرامگاه ابوعلی سینا در همدان، کتیبه مسجد آینه قم، خطوط ضریح مطهر امام رضا (ع)، و خطوط ضریح حضرت رقیه (س) در سوریه را به خط ثلث نوشته است (:3 371). از حبیبالله فضائلی کتیبههای ضریح عسکریین (ع) در سامرا، ضریح حضرت ابوالفضل (ع) و درهای حرم حضرت امام حسین (ع) و حرم کاظمین در عراق، کتیبههای در و رواق گلوی گنبد حضرت زینب و بسیاری کتیبههای بناها و مساجد در شهرهای مختلف ایران برجای مانده است. عمادالکتاب سیفی از استادان بهنام قلم ثلث، شکسته، و نستعلیق بود. وی آثاری ارزشمند از خود بهیادگار گذاشته است که از آن جملهاند: کتیبه سردر جدید مدرسه سپهسالار و لوحهای بر آرامگاه فردوسی در طوس (:3 594). از کتیبهنویسان غیرایرانی میتوان به سیدابراهیم اهل مصر، محمد صبری هلالی اهل عراق، هاشم محمد خطاط اهل عراق، و حامد الآمدی اهل ترکیه را نام برد (:3 379).
در بناهای مهم، پلها، سدها، و غیره، کتیبهها و سنگهای یادبود حک و به هنگام افتتاح، از آنها پردهبرداری میشود. بدینترتیب سنت کهن کتیبهنگاری با رویکردی تازه به قوت خود باقی است (:5 38).
کتیبه در کتابآرایی. در هنر نسخهآرایی، کتیبه شکل مستطیلگونهای است که گاهی در دو سوی آن نیمدایرهها و ربع دوایر کوچک کشیده باشند. مذهّبان کتیبه را بر سر سورههای قرآن و سرفصلهای کتابها، و جلدسازان در چهار طرف حواشی جلد نزدیک به لبهها رسم کرده و میکنند (:7 284). اینگونه کتیبهها گاهی مستطیلی مذهب و مرصع است و گاهی مستطیلی که دو سوی آن یا اطراف همه اضلاع آن بهصورت مدور و نیمدایره طراحی شدهاند. نوع اخیر را "کتیبه قلمدانی" میگویند. کتیبههای بسیار ظریف و باریک مذهب مرصع آغاز سرفصلها را "کتیبه بازوبندی" مینامند (:6 134).
در نسخهآرایی عمومآ کتیبه را در قسمت پایین "سرلوح"* ترسیم میکنند، بهصورتی که قسمتهای پایین سرلوح با بخش فوقانی کتیبه بهیکدیگر متصل میشود. شکل مرکب از کتیبه و سرلوح را اصطلاحآ "سرلوح کتیبهدار" مینامند (:4 189؛ :8 765). در متن اینگونه کتیبهها با انواع خطوط متداول بهصورت عناوین و سرفصلها مینویسند و در تحریر آنها از رنگهای طلایی، شنگرف، سفیدآب، و غیره استفاده میکنند. هر کدام از این کتیبهها با تلفیق هنرهای دیگر از جمله تذهیب*، تشعیر*، ترصیع، سرلوح، خوشنویسی، و جز آن تزیین میشود (:6 28؛ :9 134)
سنگنبشته بیستون یا کتیبه بیستون از آثار باستانی ایران واقع در حدود بیست و هفت کیلومتری شهر کرمانشاه در غرب ایران است.
نام بیستون از واژه پارسی باستان Bagastana * (بغستان) به معنی جایگه بغ گرفته شده است. نخستین اشاره به این جایگاه در کتاب دیودوروس سیکولوس بود که در آن بخشی از نوشته های کتزیاس یونانی درباره بیستون آورده شده است. در این اشاره سنگنبشته بیستون کنده شده به دست سمیرامیس ملکه اسطوره ای آشوری معرفی شده و بیستون را Bagastanon oros معرفی کرده است. در آن اشاره به بیستون آورده شده بود که کوه بیستون به زئوس یا اهورامزدا پیشکش شده است.
واژه بیستون در زبان پهلوی Bahistan و سپس Bahistun شد. این واژه در سده های نخست اسلامی «بهستون» و امروزه بیستون خوانده می شود. یادآوری می گردد شکل واژه ای که امروزه «بی ستون» به معنی «بدون ستون» گفته می شود، از گویش های محاوره ای بوده و فاقد اعتبار است.[۱]
نقش بیستون پیروزی داریوش یکم را بر گوماته مغ و نه شورشی نشان میدهد. نماد فروهر در حال پرواز بالای نقش دیده میشود. داریوش دست راستش را به نشانه ستایش اهورامزدا بالا برده و پای چپش را بر سینه گئوماتا که زیر پای او افتاده نهادهاست . شورشیان که دستهایشان از پشت و گردنشان با ریسمان به هم بسته شدهاست پشت سر هم در برابر داریوش ایستادهاند. یک نیزه دار و یک کماندار پشت سر داریوش دیده میشوند. بلندی قامت داریوش در نقش ۱۸۰ قامت نیزه دار و کماندار حدود ۱۵۰ و قامت شورشیان حدود ۱۲۰ سانتیمتر است. متن و نقش بر اثر عواملی چند از جمله عوامل زمین شناختی فرسایش باران و باد رسوب مواد آلی رشد جلبک در درز سنگها و تأثیر سایر پدیدههای طبیعی فیزیکی شیمیایی و نیز تخریب به دست بشر بویژه در عصر رواج تفنگ ـ که از قسمتهای برجسته و نمایانتر نقش و از فاصله دور به عنوان نشانه استفاده میکردهاند ـ و ناآگاهیها و بی مبالاتیهای دیگر آسیب جدی دیدهاست.
نکتههای اصلی کتیبه بیستون از این قرار است : معرفی داریوش از زبان خود او دودمان هخامنشی چگونگی اعاده پادشاهی به هخامنشیان شیوه حکومت داریوش مرگ کمبوجیه طغیان گئوماتا و کشته شدن او در پاییز ۵۲۲ ق م شورش و طغیان در بسیاری از سرزمینها و سرکوبی آنها و اعاده نواحی بسیاری که از فرمانبرداری سر باز زده بودند پیروزیهایی که در نوزده نبرد نصیب داریوش شدهاست و از جمله پیروزی مهم و دشوار بر سکاها چگونگی استقرار آرامش و امنیت در امپراتوری پهناور رد ادعاهای یاغیان ضدحکومت هشدار نسبت به دروغگویی دفاع از راستی و راستگویی دعای نیک در حق کشور و مردم سپاسگزاری داریوش از یاریهای اهورامزدا در غلبه بر معارضان و بازگشتن صلح اندرز به شاهان آینده و کسانی که کتیبه بیستون را میخوانند نام کسانی که در غلبه بر گئوماتا از داریوش پشتیبانی کردند و اشاره به انتشار متن کتیبه در سراسر قلمرو هخامنشی به خط میخی و سه زبان پارسی باستان، بابلی و ٔعیلامی را میخوانند.
ستون یک (DB I 1-15)
در سالهای اخیر و درپی تصویب طرحی در سازمان میراث فرهنگی کشور به منظور حفاظت از آثار تاریخی بیستون در قالب یکی از طرحهای ملی اقداماتی برای نجات دادن مهمترین کتیبه سنگی جهان و حفاظت علمی و روشمند از آن آغاز شدهاست. (مهدی آبادی - سازمان میراث فرهنگی . پروژههای بزرگ بیستون و طاق بستان)
این کتیبهها کلید کشف رمز کلیهٔ خطوط میخی گردید. به ویژه «سر هـ. رالینسون» در این موفقیت سهمی بسزا دارد.
فرمت این مقاله به صورت Word و با قابلیت ویرایش میباشد
تعداد صفحات این مقاله 21 صفحه
پس از پرداخت ، میتوانید مقاله را به صورت انلاین دانلود کنید
دانلود مقاله کتیبه
